Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda migratsiya siyosatiga gumanitar jihatdan alohida eʼtibor berilmoqda. Bugungi kunda mamlakatimizda fuqarolar uchun migratsiya jarayoni xavfsiz, qonuniy va qulay boʻlishiga qaratilgan oʻziga xos mexanizm ishlab chiqilgan boʻlib, u uchta asosiy yoʻnalishni oʻz ichiga oladi:
1. Fuqarolarni chet elda vaqtincha mehnat migranti sifatida chiqishiga tayyorlash, ularga til oʻrgatish va kasbiy mahoratlarini rivojlantirish;
2. Chet elda mehnat migranti sifatida boʻlib turgan hamyurlarimizning huquq va erkinliklarini himoya qilish, ularga moddiy va maʼnaviy yordam koʻrsatish;
3. Mehnat migratsiyasidan qaytgan fuqarolarni ish bilan taʼminlash, ularni ijtimoiy reintegratsiya qilish, xususan, ijtimoiy muhitga moslashishi uchun sharoit yaratish.
Ushbu tizimdan shunday xulosa qilish mumkinki, mamlakatimizda fuqarolarning migrant sifatida chet elga chiqishidan tortib, Vatanga qaytib, jamiyat va ijtimoiy-maʼnaviy muhitga moslashishigacha boʻlgan barcha jarayonlarga eʼtibor qaratiladi, ularning manfaatlari xalqaro miqyosda, har qanday sharoitda himoya qilinadi.
Globallashuv sharoitida davlat siyosatidagi muhim yoʻnalishlardan biri migratsiya siyosatidir. Migratsiya, tegishli boshqaruv amaliyoti orqali, 2030-yilgacha barqaror rivojlanish maqsadlarini amalga oshirish jarayonida ijobiy natijalarga erishishga yordam beradi.
Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev mehnat migrantlari va ularning oilalarini qoʻllab-quvvatlash davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biri ekanligini bir necha marotaba taʼkidlagan. U shunday dedi: “Bugun migrantlar mamlakat iqtisodiy rivojlanishida muhim rol oʻynamoqda, ular nafaqat oʻz oilalarini qoʻllab-quvvatlaydi, balki Oʻzbekiston iqtisodiyotiga ham hissa qoʻshadi. Bizning vazifamiz — ularning mehnat huquqlari ham respublika hududida, ham uning tashqarisida himoya qilinishi uchun sharoit yaratishdir.”
Prezident shuningdek, migrantlarning xalqaro mehnat bozorida raqobatbardoshligini oshirish maqsadida ularni kasbiy va til tayyorgarligini kuchaytirish zaruriyatiga ham urgʻu beradi. Mahallalarda fuqarolar talab yuqori boʻlgan mutaxassisliklar boʻyicha kurslarda oʻqishi mumkin boʻlgan maxsus markazlarning ochilishi asosiy yoʻnalishlardan biriga aylandi.
BMTning migratsiya masalalari boʻyicha Maxsus maʼruzachisi taʼkidlaganidek, migrantlar oʻzlarining yangi vataniga katta foyda keltiradi: ular zaruriy ishlar bilan shugʻullanadi, soliq toʻlaydi va koʻp hollarda jamiyatni yanada rang-barang va dinamik qilib qoʻyadigan yangi gʻoyalarni olib keladi. Xalqaro migrantlar oʻz kelib chiqishi boʻyicha mamlakatlarga ham manfaat keltiradi. Qoidalarga koʻra, ular tez orada oʻz oilalariga pul yuborishni boshlaydi va bu mablagʻlar inson kapitalining shakllanishiga yordam berib, toʻgʻri sarmoyalangan taqdirda, farovonlikni taʼminlaydi. Chet elda muvaffaqiyatga erishgan migrantlar oʻz vataniga sarmoya kirita boshlaydilar, bu nafaqat kapital oqimini va savdoni rivojlantirishni, balki gʻoyalar, koʻnikmalar va texnologiyalarni rivojlantirish orqali bu mamlakatlarning jahon hamjamiyatiga integratsiyalash imkoniyatlarini kengaytiradi.
Rivojlanayotgan davlatlar uchun migratsiya avvalo ish bilan taʼminlanish va ishsizlik darajasini pasaytirish imkoniyatidir. Shuningdek, migrantlarning pul oʻtkazmalari iqtisodiy oʻsishga hissa qoʻshadi. Migrantlarning pul oʻtkazmalari Markaziy Osiyo mamlakatlarida valyuta tushumlarining katta qismini tashkil qiladi. Shuning uchun aynan mehnat migratsiyasi katta amaliy ahamiyatga ega.
Migratsiya siyosatining samaradorligi bir qator ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal qilishga bogʻliq, xususan, aholini ish bilan taʼminlash masalalari, ayniqsa, ishchi kuchi ortiqcha boʻlgan rivojlanayotgan mamlakatlar uchun ahamiyatlidir. Shunga qaramay, migratsiyaning turli shakllari mavjud boʻlib, migratsiya jarayonlari kompleks yondashuvni talab qiluvchi bir qator muammolarni keltirib chiqaradi. Migratsiya rivojlangan mamlakatlar uchun ham, rivojlanayotgan mamlakatlar uchun ham muammolar tugʻdiradi.
Rivojlangan mamlakatlar migrantlarning oʻz hududlarida boʻlish davrida xavfsizligini taʼminlashi kerak. Migratsiya umumiy holda qabul qiluvchi mamlakatlarda iqtisodiy oʻsish va ishlab chiqarish koʻrsatkichlarini yaxshilaydi. Shu bilan birga, koʻp hollarda migrantlar oqimining koʻpayishi millatlararo nizolarning kuchayishi xavfini oshiradi. Bundan tashqari, noqonuniy migratsiya holatlari ham kam emas, bu esa jinoyatchilikning oʻsishiga olib keladi.
Rivojlanayotgan mamlakatlar migrantlarni boshqa mamlakatga ketishidan oldin tayyorlab, ularning moslashuvini osonlashtirish va xavfsizligini taʼminlashga eʼtibor qaratishi lozim, birinchi navbatda, ularning ehtimoliy xavf va tahdidlar haqida xabardorligini oshirish, inson savdosi qurboniga aylanish xavfining oldini olish orqali.
Shunday qilib, migratsiya umumiy holda ham rivojlangan, ham rivojlanayotgan davlatlar iqtisodiyotiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Biroq, migratsiya siyosati rivojlanayotgan mamlakatlarda ish bilan taʼminlash masalalarini hal qilish, shuningdek, rivojlangan mamlakatlarda ishchi kuchi yetishmasligini toʻldirish vazifasini bajarishi bilan birga, oʻzi migrantlar uchun xavf tugʻdirmasligi kerak. Shu bilan birga, migratsiya siyosatini shakllantirishda gender jihatlarini hisobga olish muhim yoʻnalishga aylanmoqda.
Ushbu masalaning alohida ahamiyati Oʻzbekiston uchun, yaʼni Markaziy Osiyoning eng zich aholiga ega mamlakatlaridan biri boʻlgan va aholisining katta qismini yoshlar tashkil etuvchi davlat uchun muhimdir. Bu yerda migratsiya jarayonlari jadal kengayib bormoqda va Oʻzbekistondan boshqa davlatlarga mehnat migrantlari oqimi asta-sekin oʻsib bormoqda.
Hozirda Oʻzbekiston migratsiya masalalari boʻyicha umumiy shartnomalarda ishtirok etmayotganiga qaramay, migratsiya sohasida ikki tomonlama shartnomalar mavjud. Oʻzbekiston Xalqaro migratsiya tashkilotining (XMT) 173-aʼzosi boʻldi. Jenevada 27-noyabr kuni boʻlib oʻtgan XMT Kengashining 109-sessiyasida Oʻzbekistonning XMTga aʼzo davlat sifatida qoʻshilishi haqidagi arizasi qoʻllab-quvvatlandi.
Respublikada 2016-yildan beri migratsiya sohasiga eʼtibor kuchaytirildi. Ushbu davr mobaynida mazkur sohani toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita tartibga solishga qaratilgan 13 normativ-huquqiy hujjat qabul qilindi. 2016-yildagi Vazirlar Mahkamasi qaroriga koʻra, ijtimoiy yigʻimlarni oʻz vaqtida toʻlab borayotgan mehnat migrantlari uchun ish staji hisoblab chiqarish tartibi joriy qilindi.
Mehnat bozorini yanada shaffof qilish maqsadida Migratsiya agentligi va uning 14 ta filiali tashkil etildi. Ularda maxsus kasbiy tayyorgarlik kassalari faoliyat yuritmoqda. Fuqarolar uchun eng kam hujjatlar bilan birgina markazga murojaat qilish kifoya, shunda ular yagona migratsiya bazasida roʻyxatga olinishlari mumkin.
2018-yilda xususiy sektorga mehnat migratsiyasi bilan shugʻullanish imkoniyati berildi. Keyingi ikki yil ichida 103 ta xususiy bandlik agentligi tashkil etildi, shulardan 73 tasi xorijda ish topish uchun litsenziya oldi. Bugungi kunda bu xizmatlarni faqatgina 25 ta kompaniya koʻrsata oladi — 39 ta agentlik oʻz xohishi bilan litsenziyasini qaytardi, 11 ta kompaniyaga esa firibgarlik uchun jinoiy ish qoʻzgʻatildi.
Bunday salbiy holatlarga qaramay, xususiy sektor umumiy holda ushbu tarmoqqa ijobiy taʼsir koʻrsatdi. Masalan, 2018-yilgacha har yili 4 ming nafar fuqaro tartibga solingan sxema asosida mehnat migratsiyasida boʻlgan boʻlsa, 2018-2020-yillarda 190,5 ming nafar migrant manzilli migratsiya bilan qamrab olingan boʻlib, shundan 8,9 ming nafar fuqaro Tashqi mehnat migratsiyasi agentligi orqali ish bilan taʼminlangan. Faqatgina 2021-yilda agentlik tomonidan 108,5 ming migrant toʻgʻridan-toʻgʻri ishga joylashtirilgan boʻlib, bu oʻtgan yillarga nisbatan 10-marta koʻproqdir.
2020-yildan boshlab Oʻzbekiston mehnat migrantlarini ixtisoslashtirishga alohida eʼtibor qaratdi — asosiy diqqat kasbiy va til tayyorgarligiga qaratilib, ularning raqobatbardoshligini oshirishga yoʻnaltirilgan. Hozirgi vaqtda mamlakatda 191 ta markaz faoliyat yuritmoqda va ular soni yaqin kelajakda 200 tadan ortishi kutilmoqda. Bundan tashqari, mahallalarda 136 ta kasbiy oʻquv muassasasi tashkil etilgan boʻlib, ularda 1, 3 yoki 6 oylik kurslar mavjud. Kasb tanlovi talabga qarab amalga oshiriladi. Mahallalardagi oʻquv markazlarida tikuvchilik, kompyuter savodxonligi, sartaroshlik va oshpazlik yoʻnalishlari boʻyicha taʼlim beriladi. Viloyat markazlarida esa 22 tagacha kasb boʻyicha kengroq tanlov taqdim etilgan.
Shuni taʼkidlash kerakki, hukumat chet eldagi mehnat migrantlarini, shu jumladan, majburiy mehnat qurbonlarini qoʻllab-quvvatlashni davom ettirdi va ushbu maqsadlarga 38,8 milliard soʻm (3,46 million AQSH dollari) miqdorida mablagʻ ajratdi. Tashqi mehnat migratsiyasi agentligi chet elda boʻlib turgan zaif himoyalangan migrantlarga moliyaviy, ijtimoiy va huquqiy yordam koʻrsatdi, shuningdek, Vatanga qaytib kelgan migrantlarni ish bilan taʼminlashga yordam berdi. Agentlik mehnat migrantlari bilan ularning ketishi oldidan maslahatlar oʻtkazib, Rossiya va Qozogʻiston kabi asosiy qabul qiluvchi mamlakatlarning mehnat va migratsiya qonunchiligi haqida maʼlumot berdi. Ayrim ehtimoliy mehnat migrantlariga tibbiy sugʻurta berilib, transport va sugʻurta kabi asosiy xarajatlarni qoplash uchun mikrokreditlar taqdim etildi. Bundan tashqari, hukumat NNTlar bilan hamkorlikda mehnat migrantlariga xorijda xavfsiz ishlash va ularning huquqlari boʻyicha maʼlumot hamda yordam koʻrsatdi. Oʻzbekiston Rossiya, Qozogʻiston, Turkiya, Isroil, Saudiya Arabistoni, Janubiy Koreya va Yaponiya bilan mehnat migratsiyasi sohasida hamkorlikni kuchaytirish boʻyicha kelishuvlar imzoladi.
2022-yilda Respublika ijtimoiy-axborot markazi “Istiqbolli avlod” (NNT) tomonidan 2 469 nafar shaxsga yuridik yordam va 264 nafar shaxsning repatriatsiyasida amaliy yordam koʻrsatildi.
Tashqi mehnat migratsiyasi boʻyicha ekspertlar uchun eng muhim omillar sifatida ingliz tilini bilish, diplomatik vakolatxonalarning mavjudligi, aviauchish chiptalari narxi hamda kishi boshiga yalpi ichki mahsulot miqdori belgilangan.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti “Xorijda vaqtincha mehnat faoliyatini amalga oshirayotgan Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarini va ularning oila aʼzolarini qoʻllab-quvvatlash boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi qarorni imzoladi. Ushbu qarorga muvofiq, 2022-yil 1-iyundan Rossiya Federatsiyasi, Turkiya va Qozogʻistonning tegishli 12 hududida Tashqi mehnat migratsiyasi agentligi vakillik instituti joriy qilinadi. Har bir hududga kamida ikki nafar vakil biriktiriladi.
2022-yilning 1-mayidan boshlab hokim yordamchilari tavsiyasiga binoan:
mehnat migratsiyasiga chiqib ketgan va “Yagona ijtimoiy himoya reestri” axborot tizimida roʻyxatga olingan fuqarolarning oilalariga 2 BHM miqdorida bir martalik moddiy yordam koʻrsatiladi;
“Yagona ijtimoiy himoya reestri”da roʻyxatga olingan yoki “Temir daftar”, “Ayollar daftari” yoki “Yoshlar daftari”ga kiritilgan nogironligi boʻlgan shaxslarga, yaʼni mehnat migratsiyasiga chiqqan fuqarolarning oila aʼzolariga dori-darmon, nogironlik aravachalari, eshitish apparatlari va ortopedik mahsulotlar uchun 5 BHM miqdorida bir martalik moddiy yordam ajratiladi;
mehnat migratsiyasida boʻlgan fuqarolarning pension yoshiga yetgan yoki I va II guruh nogironligiga ega boʻlgan oila aʼzolariga sanatoriylarga va kasallikning oldini olish muassasalariga bir martalik bepul yoʻllanmalar taqdim etiladi.
Shuningdek, mahallalardagi yoshlar yetakchilari tavsiyasi asosida mehnat migratsiyasiga chiqib ketgan va “Yagona ijtimoiy himoya reestri”da roʻyxatga olingan yoki maxsus daftarlarga kiritilgan fuqarolarning bolalariga mavsumiy lagerlarga bepul yoʻllanmalar ajratiladi.
Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari federatsiyasi mablagʻlari hisobidan mehnat migratsiyasiga ketgan fuqarolarning oila aʼzolariga moddiy yordam va yoʻllanmalar ajratishda:
mehnat migratsiyasiga chiqib ketgan fuqarolar “Labor-migration” dasturiy kompleksida roʻyxatga olingan boʻlishi kerak;
moddiy yordam va yoʻllanmalarga daʼvogarlar “Labor-migration” dasturiy kompleksi orqali elektron shaklda murojaat qilishlari mumkin.
Qarorga koʻra, xorijda vaqtinchalik mehnat faoliyatini amalga oshirayotgan va oʻqishda boʻlgan yoshlarni manzilli qoʻllab-quvvatlash maqsadida “Xorijdagi yoshlar balansi” shakllantiriladi va ular haqidagi maʼlumotlar “Yoshlar portali” elektron platformasiga kiritiladi.
Shunday qilib, Oʻzbekiston migratsiya siyosatini takomillashtirishga alohida eʼtibor qaratmoqda. Bu jarayonda zaif aholi qatlamlari ehtiyojlari inobatga olinmoqda. Yuqorida keltirilgan chora-tadbirlar sharhidan koʻrinishicha, migratsiya siyosati ijtimoiy siyosat va gender siyosati asosida shakllantirilmoqda.
L.X.Isoqov, yuridik fanlar doktori, Oʻzbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasining Xalqaro huquq va inson huquqlarini himoya qilish kafedrasi boshligʻi
A.I.Yesemuratov, Oʻzbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasining Xalqaro huquq va inson huquqlarini himoya qilish kafedrasi katta oʻqituvchisi
